„(nie)ciągłość. Portugalia w XX wieku od upadku monarchii do Rewolucji Goździków” + KONKURS

25 kwietnia 2014 r. w warszawskim Domu Spotkań z Historią odbył się wernisaż niecodziennej wystawy – z okazji 40. rocznicy Rewolucji Goździków w Portugalii. Przy okazji ukazał się wspaniały katalog, który był nie tylko elementem towarzyszącym wystawie, ale także samodzielnym wydawnictwem. Wspominałem o wystawie w poście sprzed roku (tutaj), ale nie miałem jeszcze wówczas książki, dlatego postanowiłem napisać o niej przy okazji zbliżającej się już 42. rocznicy Rewolucji Goździków. Dodatkowym powodem jest to, że Dom Spotkań z Historią przekazał dwa egzemplarze książki, które są nagrodą w konkursie.

Wystawa była organizowana przez Dom Spotkań z Historią oraz Instytut Camõesa w Warszawie, obie te instytucje są wydawcami katalogu.

Podobnie jak wystawa, książka zawiera 120 zdjęć, które dotąd w Polsce nie były znane. Pochodzą z archiwów portugalskich dzienników „Diário de Notícias” i „O Século” oraz fotografa Abla Resende i miłośnika i pasjonata Coimbry Fernanda Marquesa znanego pod pseudonimem „Formidávela”. Te zdjęcia są w większości anonimowe. 25 zdjęć zamieszczonych w ostatnim rozdziale zrobił Alfredo Cunha w dniu wybuchu rewolucji – 25 kwietnia 1974 r.

Kuratorem wystawy był Rui Prata, dyrektor Muzeum Obrazu w Bradze. W książęce jest jego wstęp, w którym czytamy między innymi: „Odwiedziłem najważniejsze archiwa prasowe, szukałem też w mniejszych zbiorach. Spośród tysięcy obrazów wiele musiałem odrzucić. Przyjąłem podwójne kryterium: z jednej strony swoje wybory uzależniałem od wartości estetycznej fotograficznego spojrzenia i obecnych w nim śladów różnych nurtów fotografii dokumentalnej; z drugiej strony – poszukiwałem jak najwierniejszego przedstawienia realiów każdego momentu. Starałem się uciec od ilustracyjnego ukazania instytucjonalnego obrazu kolejnych reżimów i ich ceremoniału, aby położyć nacisk na obyczaje zróżnicowanych mikrokosmosów, które razem tworzą społeczeństwo. Narracją wystawy rządzi chronologia wydarzeń – przede wszystkim tych o charakterze politycznym. Obserwujemy ludzi wyobcowanych z teatru politycznego, skromnych i wierzących, którzy wznoszą ręce do nieba; którzy pogodzeni ze swoim losem przebiegają palcami po strunach gitary; również takich, którzy starają się zapomnieć o goryczy codziennego życia podczas wycieczek na plażę czy wizyt w wesołym miasteczku.”

Wstępy do książki napisały też inne osobowości, wśród których jest Ambasador Portugalii w Warszawie Maria Amélia Paiva, która napisała: „Przede wszystkim pragnę podziękować wszystkim mężczyznom i kobietom, dzięki którym wydarzenia 25 kwietnia 1974 stały się możliwe – bez ich wysiłku nie mogłabym teraz kierować do Państwa tych słów jako ambasador Portugalii, bowiem przed Rewolucją dyplomacja była jedną z wielu ścieżek kariery niedostępnych dla kobiet”.

Natomiast Piotr Jakubowski, dyrektor Domu Spotkań z Historią, napisał: „W przypadku wystawy (Nie)ciągłość materiał został zgromadzony dzięki szerokiej, precyzyjnie zaplanowanej kwerendzie, obejmującej najważniejsze dla wspomnianego sposobu rejestrowania przeszłości zbiory fotograficzne w Portugalii. W efekcie otrzymujemy fascynującą panoramę życia społecznego na przestrzeni siedmiu dekad minionego stulecia”.

Z kolei João Brás Jorge, prezes zarządu Banku Millennium, sponsora katalogu, pisze o więzach łączących Polskę i Portugalię, które w ostatnich latach się umacniają, oraz o tym, co da wystawa Polakom: „Wystawa obejmuje historię blisko siedemdziesięciu lat, dotąd słabo znaną szerszej polskiej publiczności. Wiedza o tym okresie będzie dostępna wszystkim zainteresowanym przez najbliższe cztery miesiące – a nawet dłużej, dzięki towarzyszącemu ekspozycji katalogowi”.

W książce wypowiada się też prof. João Carlos Espada, dyrektor Instytutu Studiów Politycznych na Portugalskim Uniwersytecie katolickim w Lizbonie. Analizuje on w krótkim wstępie rolę Polski i Portugalii jako liderów trzeciej fali demokratyzacji na świecie: „Wiele nieoczywistych elementów […] łączy Polskę i Portugalię. Jednym z nich, o którym często się zapomina, jest centralna rola obu narodów (geograficznie usytuowanych na peryferiach Europy) w powstawaniu i szerzeniu się trzeciej fali demokratyzacji na świecie”.

Zamieszczone w książce fotografie są pogrupowane w kilku rozdziałach, opatrzonych notą historyczną José Miguela Sardicy (fragmenty publikacji O Século XX Português) oraz, w ostatnim rozdziale, amerykańskiego politologa Samuela P. Huntingtona (fragmenty wydanej również w Polsce przez PWN publikacji Trzecia fala demokratyzacji; wyd. I w 1995 r.). Kolejne rozdziały przybliżają nam w wielkim skrócie historię Portugalii w XX w., co daje przeciętnemu polskiemu czytelnikowi obraz tego kraju od początku ubiegłego stulecia do wybuchu rewolucji i upadku dyktatury. Tym, którzy prezentowanej historii nie znają zapewne to wystarczy (na początek), a pozostałych pewnie zachęci do dalszej lektury na temat dziejów tego niezwykłego kraju leżącego gdzieś na zachodnich krańcach Europy. Wszystkie teksty w książce, także podpisy zdjęć, są w językach polskim, portugalskim i angielskim, co czyni ją zrozumiałą niemal dla każdego.

Pierwsza część to Upadek monarchii i I Republika. Poznajemy tutaj fakty dotyczące kryzysu monarchii konstytucyjnej i jej upadku włącznie z zabójstwem króla i następcy tronu, co miało zasadniczy wpływ na dalsze losy ustroju. Towarzyszące rozdziałowi fotografie obrazują portugalskie społeczeństwo w tym okresie i wydarzenia mające istotny wpływ na nadchodzące zmiany. Jedno ze zdjęć, autorstwa Joshuy Benoliela, prezentuje tłum podczas republikańskiego wiecu na arenie walk byków w Santarém (1907 r.). Inna fotografia (a właściwie rysunek) to próba odtworzenia królobójstwa (1908 r.). Są też zdjęcia zabójców króla i księcia oraz fotografia podpisana: „Czuwanie przy trumnach króla Karola I i jego syna, księcia Ludwika w kościele św. Wincentego” (1908 r.). Inne fotografie w tym rozdziale prezentują przykłady warstw społecznych w Portugalii w tym czasie – jest zdjęcie lizbońskiego mieszczaństwa na spacerze, klientów w kawiarni Espinho i handlarki pozującej do zdjęcia Joshui Benolielowi na targu (1908−1909).

W drugiej części tego rozdziału możemy przeczytać o problemach strukturalnych republikańskich rządów, o sytuacji różnych warstw społecznych, z których najwięcej było wówczas tych żyjących na wsi. Nie bez znaczenia pozostaje fakt, że w tym czasie dochodziło w Portugalii do częstych przypadków pogwałcenia zasad wolności prasy. W prezentowanych tutaj zdjęciach uwagę zwracają rewolucjoniści z 5 października 1910 r. świętujący zwycięstwo i kontrrewolucjoniści pilnowani przez uzbrojonych cywilów (1910 r.), jest zdjęcie dr. Manuaela de Arriaga po wybraniu go na prezydenta Republiki (1911). Jest tu znowu kilka zdjęć Joshuy Benoliela ukazujących Portugalczyków w różnych sytuacjach, np. „Pracownice fabryki gorsetów Santos & C^a w Amadorze” (1911) lub „Portugalscy emigranci na chwilę przed wyruszeniem w podróż do Brazylii” (1911). Są zdjęcia portugalskich żołnierzy z czasów I wojny światowej, z zawodów sportowych oraz zdjęcia przedstawiające wnętrza portugalskich salonów przy okazji portretów ich mieszkanek (Dona Fernanda da Costa, Dona Génova Ulrich; 1921 r.). Rozdział kończy się zdjęciem wymownie podpisanym „Zamknięcie parlamentu po zamachu stanu z 28 maja 1926, w wyniku którego wprowadzona została dyktatura”.

Handlarka pozuje do zdjęcia na targu w Caldas da Rainha, 1909

Wnętrze kawiarni Espinho, 1910

I o tym jest kolejny rozdział zatytułowany Dyktatura Wojskowa i Nowe Państwo, w którym poznajemy początki najdłużej panującego systemu autorytarnego w Europie, wojskową dyktaturę i stopniowe obejmowanie władzy przez Salazara. Zdjęcia z tej części książki są niezwykle ciekawe i niekoniecznie związane z polityką. Jedno z nich prezentuje „Stół prezydialny sesji inauguracyjnej Kongresu Feministycznego i Edukacyjnego” (Lizbona 1928 r.). Jest zdjęcie dzieci podczas kolonii (1928 r.) oraz pacjentów szpitala psychiatrycznego (1926 r.), fotografie z aeroklubu w Cascais (1929 r.) oraz pracownic banderolujących cygara (1931 r.). W dalszej części rozdziału, zatytułowanego Instytucjonalne podpory salazaryzmu zdjęcia mają bardziej polityczny charakter – jest marsz podczas sportowej parady poparcia dla budowy stadionu narodowego (1933 r.), „Wizyta premiera prof. António de Oliveiry Salazara w jadłodajni” (1934 r.), pochód Państwowych Związków Zawodowych (1935 r.) czy różne zdjęcia polityków. Zdjęcie „Na plaży Cruz Quebrada” (1940) daje nam obraz plażowej mody z tego okresu (1940 r.), są też zdjęcia z pokazów mody w Lizbonie (1948, 1957 r.). Nie brakuje też pielgrzymów modlących się w Fátimie (1950 r.) i różnego rodzaju manifestacji.

W tym rozdziale jest jeszcze część zatytułowana Wojna kolonialna i wiatr przemian w latach 60. obrazowana przez zdjęcia o różnej tematyce, od typowo rozrywkowych prezentujących wizytę Miss Universe w Aveiro (1962 r.), przez pokazy mody (1964 r.), transport dorsza (1964 r.), zabawę na festiwalu muzycznym (1973 r.) po rodzinę opłakującą jedną z ofiar zamieszek w Angoli (Lizbona 1961 r.).

Na plaży Cruz Quebrada, 1940

Wizyta premiera prof. António de Oliveiry Salazara w jadłodajni, Lizbona 1934

Ostatnia część książki to rozdział zatytułowany 25 kwietnia. Czytamy w nim o początkach trzeciej fali demokratyzacji w świecie współczesnym, które nieświadomie miały miejsce w Lizbonie, po tym, gdy w radio można było usłyszeć utwór Grândola vila Morena – umówiony sygnał rozpoczęcia zamachu stanu. Zamieszczone tu fotografie Alfreda Cunhy przedstawiają różne sceny z Lizbony datowane na 25 kwietnia 1974 r. Widzimy żołnierzy i czołgi na Praҁa do Comercio i na ulicach, ludność cywilną, a także charakterystyczne zdjęcie z goździkiem w lufie karabinu – symbolu, od którego rewolucja wzięła stosowaną dziś nazwę – Rewolucja Goździków.

Więcej o wystawie i towarzyszących jej wydarzeniach,a także o samej Rewolucji Goździków, przeczytacie na stronie internetowej stworzonej z okazji wystawy i 40. rocznicy Rewolucji: www.rewolucjagozdzikow.pl.

(nie)ciągłość. Portugalia w XX wieku od upadku monarchii do Rewolucji Goździków

teksty: José Miguela Sardica, Samuel P.Huntington

tłumaczenia: Dorota Kwinta (na polski), José Carlos Dias (na portugalski), Wojciech Góralczyk (na angielski)

Dom Spotkań z Historią, Instytut Camõesa

Warszawa 2014

Zdjęcia i podpisy pod nimi pochodzą ze strony wystawy, którą znajdziecie tutaj.

KONKURS

Szczegóły konkursu, w którym do wygrania są dwa egzemplarze opisywanej wyżej publikacji, podarowanej przez warszawski Dom Spotkań z Historią (za co serdecznie dziękuję), znajdziecie w zakładce Konkursy w menu po prawej stronie tego bloga lub tutaj.