Daniel Jonas: „Częsty przechodzień” – portugalski poeta na festiwalu „Europejski Poeta Wolności” w Gdańsku + KONKURS

Daniel Jonas (źródło zdjęcia tutaj)

Daniel Jonas jest portugalskim poetą z Porto. Tam się urodził w 1973 roku, i tam mieszka i pracuje jako nauczyciel. Oprócz nauczania i poezji zajmuje się też dramatem i tłumaczeniami. Jest autorem przekładów na portugalski dzieł Miltona, Waugha, Pirandella, Huysmansa, Audena, Berrymana, Szekspira i Wordswortha. Napisał kilka utworów dramatycznych dla grupy teatralnej Teatro Bruto, jest też współautorem adaptacji Kupca weneckiego Szekspira i Raju utraconego Miltona wystawianych w Teatrze Narodowym São João w Porto.

Jest uważany za jedną z najważniejszych postaci współczesnej poezji portugalskiej i europejskiej, co potwierdzają przyznawane mu nagrody, m.in. portugalskiego PEN Clubu (za tom wierszy Sonotonnie z 2007 r.) oraz nagroda Europa/David Mourão Ferreira Uniwersytetu w Bari. Za kilka dni poeta ma szansę na gdańską nagrodę „Europejski Poeta Wolności”.

Częsty przechodzień, na którego okładce wydrukowano także tytuł portugalski Passageiro frequente, jest szóstym tomem poetyckim Jonasa. Został bardzo dobrze przyjęty przez portugalską krytykę i uznany za ważny głos poetycki z ostatnich lat, co potwierdziło i umocniło pozycję poety na portugalskim rynku. Jak czytamy na stronie polskiego Instytutu Książki, „poeta legitymuje się formalną maestrią i erudycją, twórczo czerpiąc z rozmaitych motywów i konwencji, zarówno zachodniej, jak i wschodniej kultury, a przy tym wciąż zachowuje osobny, z gruntu prywatny i nowatorski styl”. Natomiast w uzasadnieniu nominacji do nagrody „Europejski Poeta Wolności” napisano: „Tomik dotyczy szeroko pojętego zagadnienia wolności – bowiem jego treść nieustannie oscyluje wokół trudnej relacji jednostki z otaczającym ją światem, kondycji człowieka walczącego o zachowanie indywidualizmu i niezależności w stale ewoluującym i często nieprzyjaznym mu środowisku”.

Wpisujący się w literacką dyskusję o współczesnym świecie i człowieku tom zahacza o wiele ważnych kwestii. W wierszu Częsty przechodzień (tytuł taki sam jak całego tomu) tytułowa postać to ktoś, kto pojawia się z opóźnieniem, w którym to wydarzeniu nie bez znaczenia są początkowe słowa: „Oto on: przybyły z opóźnieniem z przedmieść / w samo serce wszystkiego, w centrum rzeczy”. Owo opóźnienie jest symboliczne, bo naznacza późniejszy spóźniony widok, chwiejny krok pomiędzy opuszczonymi zbombardowanymi domami, zmiażdżonymi ciałami, „bez fatygi społecznego piętna”. Sygnalizuje nieciągłość czasów, w których żyjemy za pomocą charakterystycznych dla całej tej poezji słów, próbując za ich pomocą bezskutecznie rozwiązać ów problem.

W ciągu poetyckiej świadomości poeta przekazuje swoje spostrzeżenia jako pewnego rodzaju krajobraz psychiczny, który najbardziej uwidacznia się w wierszu Plaża myślana. Mamy tu do czynienia z inscenizacją spektaklu własnej refleksyjności: „Pada na plażę myślaną. / O wietrze, który czuję, nie myślę, / przeszkadza mi, nie myślę o nim, / przeszkadza mi w tym, o czym myślę, / i wszystko czyni mniej prawdziwym, / bo tyle ma myśl jego przeszkód”.

O powtarzalnej beznadziejności, której bezwiednie doświadczamy, może być wiersz Agnus Dei: „Przed tym barankiem co roku, / tam, w miejscu wujków i cioć, / pan Rzeźnia siadywał i rżnął / krok po kroku”. Escher albo czas to wiersz o ostrożnym zaciekawieniu przemijalnością, upływającym czasem: „Pajęczyca czy co / po stepowaniu z sufitu się / spuszcza / lub wchodzi jak saper po słupie / ze śliny / ku mnie / może ciekawa / tej drugiej sieci / na mojej twarzy”. Upływający czas jest zresztą tematem wiersza Schyłkowe dni, który otwiera tomik. W pierwszych jego słowach czytamy: „Zbierz wszystko, co kiedyś było piękne, rozległe / i obiecujące, a potem zrób z tego paszę i dach dla twoich niechlubnych dni zeschłej słomy”. Wraz z tym przemijającym czasem przemija życie, które może skończyć np. jak „mucha uwięziona w pajęczym gulaszu”.  Jako że nie jestem zbyt wielkim znawcą poezji, a jej interpretacja to raczej sprawa indywidualna każdego czytelnika, na tym poprzestanę, na zachętę cytując jeszcze fragment wiersza Opór materiałów, który jakoś szczególnie przypadł mi do gustu:

Ach, lubię, kiedy nic nie ma!

Wszystko się powinno poza sobą znaleźć,

abym mógł cieszyć się moim spokojem,

wciąż czując się sobą

obok wszystkiego, także obok siebie.

Michał Lipszyc (źródło zdjęcia tutaj)

To, w jakim kształcie możemy czytać wiersze Daniela Jonasa w Polsce zawdzięczamy w dużej mierze tłumaczowi, którym jest Michał Lipszyc (z wyjątkiem osób, które znają język portugalski w takim stopniu, by czytać i rozumieć poezję, bo tom w polskim wydaniu jest opracowany tak, że tłumaczenia umieszczono obok oryginalnych tekstów Jonasa). A tłumacz spisał się chyba bardzo dobrze, przynajmniej z perspektywy przeciętnego czytelnika poezji, jakim sam jestem. Kim jest Michał Lipszyc? Pewnie znacie jego twórczość, bo poza tłumaczeniem z języka portugalskiego zajmuje się też bajkopisarstwem dla dzieci, popularyzowaniem literatury nie tylko portugalskiej, ale także afrykańskiej czy brazylijskiej. Sam czytałem kilka książek w jego tłumaczeniu, m.in. Jeruzalem Gonҁalo M. Tavaresa (zob. tutaj), Babcia 19 i sowiecki sekret Ondjakiego, Żony mojego ojca José Eduarda Agualusy, czy Lunatyczna kraina Mii Couto.

Daniel Jonas przyjechał do Polski na festiwal w Gdańsku, a jego tom jest nominowany do nagrody „Europejski Poeta Wolności” – noszącej nazwę tak, jak cały festiwal. Spotkania z poetą odbędą się 17 i 18 marca w Gdańsku oraz 21 marca w Warszawie. Szczegółów szukajcie na stronie festiwalu: europejskipoetawolnosci.pl, gdzie znajdują się też informacje o pozostałych nominowanych. Linki do wydarzeń znajdują się też w zakładce Kalendarz wydarzeń w Polsce w menu po prawej stronie tego bloga.

Daniel Jonas: Częsty przechodzień = Passageiro frequente

przeł. Michał Lipszyc
Instytut Kultury Miejskiej w Gdańsku, Wydawnictwo Słowo/obraz terytoria

Gdańsk 2016

No i KONKURS :)

Jedna osoba może wygrać ostatni tom wierszy Daniela Jonasa w konkursie, którego szczegóły zamieściłem w zakładce Konkursy – również w menu po prawej stronie bloga lub tutaj. Sponsorem nagrody jest współwydawca: Instytut Kultury Miejskiej w Gdańsku.