José Saramago

José Saramago z żoną Pilar na ścianie budynku niedaleko José Saramago Fundação

José Saramago, którego pełne imię i nazwisko brzmi José de Sousa Saramago jest bez wątpienia najbardziej u nas znanym portugalskim pisarzem. Jest też jedynym jak dotąd pisarzem z Portugalli, który został wyróżniony Nagrodą Nobla w dziedzinie literatury. Właśnie mija 16 lat od tego wydarzenia. Urodził się 16 listopada 1922 r. w wiosce Azinhaga położonej w prowincji Ribatejo, jednak gdy był dzieckiem, jego rodzice przeprowadzili się do Lizbony. Autor pisze o tym w Małym pamiętniku (2006, polskie wydanie w 2012 r.), wspominając lata spędzone na wsi, a także późniejsze powroty do miejsca swojego wczesnego dzieciństwa. Pisze tam także o tym, że "Saramago" stało się jego nazwiskiem przez przypadek. Słowo to było przydomkiem, pod którym we wsi znany był ojciec przyszłego pisarza, sprzedawca gazet, i takie nazwisko przez pomyłkę zapisano w dokumentach po narodzinach José. Ojciec pisarza nazywał się José de Sousa.

Pierwszą powieść, Terra do pecado, przyszły noblista opublikował w wieku 25 lat (jak dotąd nie ukazała się w Polsce). Początkowo działalność pisarska była tylko jedną z rzeczy, którymi zajmował się młody Saramago. Między innymi dorabiał jako tłumacz literatury zagranicznej na język portugalski, a także zapisał się do zakazanej przez Salazara Komunistycznej Partii Portugalii jednocześnie krytykując jej postulaty i założenia działalności. Całkowicie poświęcić się pisarstwu postanowił w 1975 roku, wtedy gdy stracił pracę po Rewolucji Goździków, oskarżony o sprzyjanie ideom marksistowskim.

Prócz powieści pisał też poezję, sztuki teatralne, opowiadania, przewodnik turystyczny Viagem a Portugal (Podróż do Portugalii), kroniki, dzienniki oraz książkę dla dzieci A Maior Flor do Mundo. Na podstawie powieści Baltazar i Blimunda włoski kompozytor Azio Corghi stworzył operę Blimunda.

Prawie wszystkie powieści José Saramago ukazały się w Polsce, większość dopiero po przyznaniu pisarzowi Nagrody Nobla. Ostatnia,jak dotąd, w 2013 r. ukazała się książka Kain, która portugalską premierę miała w 2009 r.

Wiele kontrowersji wzbudziła opublikowana w 1991 r. (w Polsce w 1992) powieść Ewangelia według Jezusa Chrystusa, uznana przez katolików i Kościół katolicki za bluźnierczą. W Portugalii doszło do tego, że sekretarz kulturalny rządzącej partii, Pedro Santana Lopes skreślił nazwisko pisarza z listy kandydatów do Europejskiej Nagrody Literackiej. W ramach protestu pisarz wraz z żoną (poślubioną w 1988 r. hiszpańską dziennikarką i tłumaczką Maríą del Pilar del Río Sánchez) na kanaryjską wyspę Lanzarote, gdzie mieszkał do śmierci w 2010 r.

Przełomem w „karierze” międzynarodowej pisarza była opublikowana w 1982 r. (u nas w 1993) powieść Baltazar i Blimunda, nagrodzona Nagrodą Literacką Miasta Lizbona oraz PEN Clubu. W powieści tej „niesamowite przygody [pewnej] trójki splatają ze sobą wątek miłosny z historią o uporze człowieka walczącego o swoją godność i wolność”*.

Jedną z najbardziej poczytnych książek Saramago była też powieść Wszystkie imiona (1997, polskie wydanie w 2000), w której bohater José stara się za wszelką cenę odnaleźć pewną kobietę, i choć nie ma w tym żadnego konkretnego celu, robi wszystko, by poszukiwania zakończyć powodzeniem, posuwając się do oszustwa, a nawet przestępstwa*. 

Z kolei Miasto ślepców (1995, polskie wydanie w 1998 r.) to powieść o totalitaryzmie, która została sfilmowana w 2008 r. przez Fernanda Meirellesa. W filmie zagrała fenomenalna Julianne Moore, zdolny Gael García Bernal i całkiem ciekawy Mark Ruffalo. Inna powieść, Podwojenie, została sfilmowana w 2013 r. przez Denisa Villeneuve. Film pt. Wróg miał polską premierę w sierpniu tego roku, a zagrali w nim m.in. Jake Gyllenhaal, Mélanie Laurent i Isabella Rossellini. W 2010 r. miał premierę film Embargo nakręcony na podstawie opowiadania Saramago Objecto quase.

Pozostałe powieści pisarza wydane w Polsce:

O malarstwie i kaligrafii (1977, polskie wydanie w 2010 r.)

Rok śmierci Ricarda Reisa (1984, polskie wydanie w 2000 r.)

Kamienna tratwa (1986, polskie wydanie w 2003 r.)

Historia oblężenia Lizbony (1989, polskie wydanie w 2002 r.)

Miasto białych kart (2004, polskie wydanie w 2009 r.)

Podróż słonia (2008,polskie wydanie w 2012 r.).

Od 2007 r. w Lizbonie działa José Saramago Fundação, prywatna instytucja kultury, o której napiszę innym razem, a którą warto odwiedzić w każdej chwili przynajmniej za pomocą strony internetowej. Ciekawa jest też strona internetowa A Casa JoséSaramago in Lanzarote.

Budynek, w którym mieści się José Saramago Fundação

Portret pisarza w José Saramago Fundação

W José Saramago Fundação

Karta biblioteczna José Saramago do Biblioteki Narodowej Portugalii
(zdjęcie zrobione w José Saramago Fundação)

Portret José Saramago w czytelni Biblioteki José Saramago w Instituto Politécnico de Leiria 
(fot. Walentyna Uljanowa)

Hospital de Bonecas, czyli lizboński szpital lalek

Macie w domu stare zabawki? Takie sprzed kilkudziesięciu lat? Są zapewne trochę uszkodzone, mają zepsuty mechanizm, jakiejś lalce wypadło oko, a śmigło helikoptera gdzieś się zapodziało? Nic prostszego jak odwiedzić Hospital de Bonecas na Praça da Figueira w Lizbonie. Pod numerem 7 mieści się sklep szpitala, w którym można zostawić zabawkę do naprawy, ale także kupić wiele fantastycznych rzeczy. Są tam m.in. nakręcane tramwaje, samochody czy samoloty, porcelanowe lalki, niektóre w portugalskich strojach ludowych albo pozytywki, które po nakręceniu odgrywają jedną z wybranych melodii.

Historia firmy opisana na stronie internetowej zaczyna się jak baśń: Once upon a time there was an old lady who long ago, when still there weren’t cars in the streets, used to sit at the entrance door of a herbs shop making cloth dolls. Od szmacianych lalek wszystko się zaczęło. Ale były też kaczki, króliki, gołębie, kwiaty czy owoce. Oprócz tego, że można było kupić nowe zabawki, starsza pani naprawiała te starsze, zepsute, zawsze przy tym używając słowa „leczyć”. Stąd szpital lalek, a właściwie zabawek, bo leczą tam nie tylko lalki, ale też pluszaki, porcelanę, mechanizmy pojazdów. W sprzedaży są też ubrania dla wszystkich typów lalek oraz ekskluzywne kostiumy karnawałowe.

W witrynach sklepu urządzono małe muzeum zabawek, którego fragmenty można zobaczyć na fotografiach umieszczonych na stronie internetowej firmy.

Ciekawostką jest to, że sklep urządzono w bramie prowadzącej do klatki schodowej kamienicy na Praça da Figueira 7. Mieszkańcy kamienicy, chcąc dostać się do domu, za każdym razem przechodzą przez ciasny sklep, który po zamknięciu jest zabezpieczany kratami.

Firma powstała w 1830 r.

The Doll Hospital

Praça da Figueira, 7 1100-240 Lisboa
czynne pn.–sb. 10.30–12.30, 15.30–17.00
www.hospitaldebonecas.com
profil na facebook.com